Leczenie raka piersi i proces rekonstrukcji przeszły w ostatnich dekadach rewolucyjną drogę. Niezmiennym i absolutnym priorytetem zawsze było i pozostaje bezpieczeństwo onkologiczne – całkowite usunięcie choroby. Drugim, ogromnym krokiem milowym stała się możliwość rekonstrukcji jednoczasowej, która przywróciła pacjentkom poczucie dopełnienia estetyki oraz zachowania kobiecości i pewności siebie, stając się dziś złotym standardem postępowania.
Mimo tego ogromnego postępu, przez lata nierozwiązane pozostawało trzecie, kluczowe wyzwanie, z którym mierzą się pacjentki – utrata czucia. Jest ona niestety nieuniknionym następstwem mastektomii. Zrekonstruowana pierś, choć przywraca naturalny wygląd, często pozostaje w odczuciu pacjentki „obca”, pozbawiona wrażliwości na dotyk, temperaturę czy bliskość drugiej osoby.
Konsekwencje mastektomii są jednak dwojakie. Poza utratą czucia, do 70% pacjentek rozwija się przewlekły ból neuropatyczny, znany jako Zespół Bólowy po Mastektomii (PMPS). Może on objawiać się jako uporczywe pieczenie, kłucie, a także ból fantomowy, czyli odczuwanie bólu w piersi, która została usunięta.
Dlatego trzecim, celem w dążeniu do pełnej rekonwalescencji stała się rekonstrukcja funkcjonalna, która odpowiada na oba te problemy – jej celem jest nie tylko przywrócenie czucia, ale i redukcja dolegliwości bólowych. W odpowiedzi na to wyzwanie, na przestrzeni ostatnich lat pojawiły się nowatorskie rozwiązania. Najważniejszym z nich jest chirurgiczna, precyzyjna rekonstrukcja nerwów nieuchronnie przeciętych podczas mastektomii. Wyniki tych procedur wskazują na znaczącą poprawę czucia i stanowią ważny krok na drodze do uzyskania „piersi kompletnej” – nie tylko estetycznej, ale również czującej i w pełni zintegrowanej z ciałem.
Dlaczego pierś traci czucie?
Pierś traci czucie po mastektomii, ponieważ nerwy odpowiedzialne za czucie przechodzą bezpośrednio przez tkankę gruczołową, która musi zostać usunięta. Przecięcie tych nerwów jest więc nieuniknioną konsekwencją operacji, a nie błędem medycznym.
Kluczowe Powody Anatomiczne
Cały proces wynika bezpośrednio z budowy anatomicznej piersi oraz priorytetu, jakim jest całkowite usunięcie nowotworu.
- Położenie nerwów: Główne nerwy czuciowe (gałęzie nerwów międzyżebrowych) nie biegną pod skórą, ale przechodzą przez tkankę gruczołową. Skóra, brodawka i otoczka są gęsto unerwione, co pozwala na odczuwanie dotyku i temperatury.
- Cel operacji: Nadrzędnym celem mastektomii jest całkowite usunięcie gruczołu piersiowego, aby zapewnić pacjentce bezpieczeństwo onkologiczne.
- Konieczność przecięcia: Ponieważ nerwy są nierozerwalnie związane z tkanką, która musi być usunięta, ich przecięcie jest nieuchronne podczas zabiegu
Czy czucie może samo powrócić?
Po operacji może dojść do tzw. spontanicznej reinerwacji, czyli samoistnego wrastania włókien nerwowych z otaczającej, zdrowej skóry. Badania naukowe potwierdzają jednak, że proces ten jest powolny, chaotyczny i niepełny. W rezultacie jakość odzyskanego czucia jest słaba i, co najważniejsze dla bezpieczeństwa, często nie obejmuje czucia ochronnego (reakcji na ból czy skrajne temperatury).
Potencjał do samoistnego powrotu czucia różni się w zależności od metody rekonstrukcji. Jest on nieco większy w przypadku użycia własnych tkanek, np. w metodzie DIEP, która polega na przeniesieniu fragmentu skóry i tkanki tłuszczowej z brzucha wraz z naczyniami krwionośnymi w celu odtworzenia piersi. Ponieważ wraz z taką tkanką można przenieść również nerwy, szanse na regenerację są lepsze. Z kolei implant, jako ciało obce, stanowi dla nich dodatkową barierę. Należy jednak podkreślić, że niezależnie od wybranej metody (DIEP/implant czy mastektomia bez rekonstrukcji), spontaniczny powrót czucia pozostaje nieprzewidywalny i w większości przypadków nie przynosi satysfakcjonujących efektów, co znacząco obniża komfort życia pacjentek.
Wpływ na codzienność: Dlaczego czucie jest tak ważne?
Utrata czucia to zbiór codziennych wyzwań, które wpływają na bezpieczeństwo, psychikę i intymność.
- Bezpieczeństwo (utrata czucia ochronnego): Najważniejszą konsekwencją jest brak czucia ochronnego, które alarmuje nas o zagrożeniu. Skóra pozbawiona wrażeń nie ostrzega przed bólem czy skrajnymi temperaturami, co naraża pacjentkę na niezauważone urazy, takie jak oparzenia, otarcia od bielizny czy zadrapania.
- Psychika (poczucie „obcości”): Wiele pacjentek doświadcza psychologicznego poczucia „obcości” własnej piersi. Jest to trudne uczucie „odcięcia” od własnego ciała, które może negatywnie wpływać na samoakceptację i postrzeganie siebie po chorobie.
- Intymność (utrata bliskości): Problem dotyka również sfery intymności na wielu poziomach. Utrata czucia erogennego może bezpośrednio wpływać na życie seksualne. Równie ważna jest jednak utrata wrażliwości na prosty dotyk, co odbiera przyjemność płynącą z przytulenia i bliskości z partnerem.
Utrata czucia a przewlekły bólMoże wydawać się to sprzeczne, ale uszkodzenie nerwów w trakcie mastektomii potrafi jednocześnie zabrać czucie i stać się źródłem nowego rodzaju bólu. Mówimy wtedy o Zespole Bólowym po Mastektomii (PMPS), który jest formą bólu neuropatycznego. Dzieje się tak, ponieważ przerwane nerwy, próbując się zregenerować, mogą goić się w sposób nieprawidłowy. Na ich końcach tworzą się czasem niewielkie, splątane i niezwykle wrażliwe struktury – nerwiaki. Te nerwiaki spontanicznie wysyłają do mózgu chaotyczne sygnały, które mózg interpretuje jako ból, najczęściej o charakterze pieczenia lub kłucia. Zjawiskiem pokrewnym jest ból fantomowy, czyli odczuwanie dolegliwości w usuniętej piersi. Dolegliwości te mogą dotykaćnawet 80% pacjentek.
Neurotyzacja – mikrochirurgiczna odpowiedź na utratę czucia
Wobec nieprzewidywalności naturalnej regeneracji, chirurgia wypracowała aktywną strategię przywracania czucia, znaną jak neurotyzacja. Ta zaawansowana procedura mikrochirurgiczna, rozwijana w czołowych ośrodkach na świecie, ma na celu celową odbudowę przerwanych połączeń nerwowych. W uproszczeniu, podczas zabiegu tworzony jest „most”, który pozwala odrastającym nerwom dotrzeć do celu, przywrócić czucie i zredukować dolegliwości bólowe.
Jak wygląda procedura krok po kroku?
Procedura, zazwyczaj wykonywana jednoczasowo podczas rekonstrukcji, składa się z trzech podstawowych etapów:
- Zlokalizowanie nerwu-dawcy: Chirurg identyfikuje w klatce piersiowej kikut jednego z nerwów międzyżebrowych uciętych podczas mastektomii.
- Określenie punktu docelowego: Następnie określa się strukturę, do której czucie ma powrócić (nerw w tkance własnej pacjentki (DIEP) lub skóra piersi/kompleks brodawka-otoczka w przypadku implantu).
- Wykonanie połączenia nerwowego: Ostatni krok to mikrochirurgiczne zespolenie (połączenie) obu punktów. Jeśli odległość między nimi jest zbyt duża, stosuje się specjalne „pomosty”:
- Modyfikowany przeszczep od dawcy (allograft): Najczęściej stosowany; specjalnie przygotowany ludzki nerw uzyskany ze zwłok.
- Przeszczep własny (autograft): Fragment własnego nerwu pacjentki, pobrany z innej części ciała (np. z łydki) i przeniesiony w miejsce rekonstrukcji.
- Przeszczep nerwu z usuniętej tkanki: Nowatorskie podejście, w którym chirurg „odzyskuje” i wykorzystuje fragmenty nerwów, które i tak zostałyby usunięte wraz z gruczołem podczas mastektomii.
Jakich efektów można oczekiwać? Porównanie metod
Mimo iż rekonstrukcja z użyciem implantu jest częstszą praktyką, to neurotyzacja w rekonstrukcjach autologicznych (DIEP) ma dłuższą historię i jest lepiej zbadana.
Neurotyzacja w Rekonstrukcji DIEP
- Najlepiej przebadana metoda, poparta licznymi badaniami, w tym pierwszym randomizowanym badaniem klinicznym (Maastricht, 2024).
- DIEP bez neurotyzacji: Czucie wraca tylko częściowo u ok. 60-70% pacjentek, jest słabe i rzadko obejmuje funkcję ochronną czy erogenną.
- DIEP z neurotyzacją:
- Nawet ~90% pacjentek odzyskuje czucie ochronne (ból, temperatura) w ciągu 24 miesięcy.
- Częstszy powrót czucia erogennego (do 30% pacjentek).
- Czucie wraca szybciej i jest bliższe naturalnemu.
- Zauważono obniżenie ryzyka bólu neuropatycznego (PMPS).
Neurotyzacja w Rekonstrukcji Implantowej
- Nowsza dziedzina (pierwsze zabiegi od 2019 r.), dostępna w kilku wyspecjalizowanych ośrodkach na świecie.
- Implant bez neurotyzacji: Większość pacjentek pozostaje z minimalnym czuciem, szczególnie ochronnym.
- Implant z neurotyzacją:
- Największe badanie (San Francisco, 2019–2023) wykazało, że ponad 80% pacjentek odzyskało dobre lub bardzo dobre czucie już w ciągu 6 miesięcy.
- Wczesne badania pokazują redukcję objawów PMPS.
- W Polsce pierwszy przypadek tej procedury w asyście robota miał miejsce w Szpitalu w Słupsku w 2025 r.
Dlaczego neurotyzacja nie jest jeszcze standardem?
Chociaż pierwsze próby neurotyzacji mają już kilkadziesiąt lat, jej skuteczność potwierdzono w badaniach dopiero w ostatniej dekadzie, a wdrożenie innowacyjnej techniki jako standardu medycznego zawsze wymaga czasu. Proces ten spowalniają również konkretne wyzwania: wysokie wymagania techniczne (mikrochirurgia), znaczne koszty, brak powszechnej refundacji oraz ograniczony dostęp do biobanków nerwów (allograftów). Z tych powodów neurotyzacja, choć reprezentuje obiecujący kierunek w dążeniu do pełnej rekonstrukcji, w skali światowej wciąż pozostaje procedurą niszową. Mimo to, dla rosnącej grupy pacjentek staje się ona opcją, która pomaga zamknąć rozdział choroby i odzyskać poczucie pełni.
Utrata czucia po mastektomii – najważniejsze fakty
- Utrata czucia jest naturalnym skutkiem mastektomii – w czasie operacji nerwy muszą zostać przecięte.
- Nerwy mogą odrastać samoistnie, ale zwykle czucie wraca tylko częściowo i bez funkcji ochronnej (np. reagowania na ból czy temperaturę).
- Brak czucia wpływa na bezpieczeństwo (ryzyko oparzeń i urazów), psychikę (poczucie obcości) i życie intymne.
- Neurotyzacja – mikrochirurgiczne połączenie nerwów – daje szansę na odzyskanie bardziej naturalnego czucia.
- Rekonstrukcja tkankami własnymi (DIEP): najlepiej przebadana metoda – z neurotyzacją nawet ok. 90% pacjentek odzyskuje czucie ochronne.
- Rekonstrukcja implantowa: nowsza technika – bez neurotyzacji czucie jest bardzo słabe, a z neurotyzacją ponad 80% pacjentek odzyskuje dobre lub bardzo dobre czucie.
- Standard leczenia: obecnie neurotyzacja nie jest jeszcze rutynowym postępowaniem – to metoda rozwijająca się, dostępna głównie w wyspecjalizowanych ośrodkach. W Polsce pierwsze zabiegi wykonano niedawno.
- Przyszłość: neurotyzacja daje szansę, by piersi po rekonstrukcji były nie tylko estetyczne, ale też czujące i bardziej naturalne w odczuciu.
Źródło grafiki: na podstawie Resensation (Axogen Corporation), „About Resensation”, dostęp 23.09.2025, https://www.resensation.com/about/